Bên trong Deep Play: 5 chặng giải mã chọi gà Bali

Bên trong Deep Play: 5 chặng giải mã chọi gà Bali

Chọi gà Bali, hay tajen, là nghi lễ và môn cá cược cộng đồng mà nhà nhân học Mỹ Clifford Geertz phân tích trong bài luận "Deep Play: Notes on the Balinese Cockfight", in năm 1973 trong tuyển tập The Interpretation of Cultures. Geertz đến một ngôi làng ở Bali năm 1958, và từ cuộc chọi gà ông rút ra khái niệm "deep play", mượn từ Jeremy Bentham, để chỉ kiểu cược mà mức thua lớn đến mức xét theo lý trí là vô lý. Kết luận cốt lõi của ông: chọi gà không chủ yếu là chuyện tiền mà là chuyện địa vị, tức một câu chuyện người Bali tự kể về chính mình. Trận càng cân sức, mức cược càng cao, dù kỳ vọng lợi nhuận gần bằng không. Bài học thực dụng cho người yêu gà chọi: đọc bài luận như tài liệu văn hóa, không phải chiến lược thắng cược, và chốt mức thua tối đa trước khi vào trường gà.

Suốt nhiều năm tôi tin rằng chọi gà Bali chỉ là đá gà ăn tiền khoác áo tôn giáo, và ai nói khác thì chưa từng mất tiền ở sới. Tôi sai. Lần này tôi đọc lại Deep Play từng dòng, đối chiếu với trang Wikipedia và những gì mình từng thấy ở trường gà, rồi ghi lại kết quả như một cuộc thử nghiệm.

Muốn đọc thêm về nền tảng của môn này, hãy xem tiếp các bài trên Luyện Gà Chọi.

Tìm hiểu thêm

Tôi đã đọc và kiểm chứng những gì?

Tôi kiểm chứng bốn thứ: bản thân bài luận Deep Play của Clifford Geertz (1973), trang Wikipedia về nó, khái niệm deep play của Jeremy Bentham, và việc cách đọc đó có áp vào trường gà Việt Nam được không. Mỗi thứ được chấm theo một câu hỏi: nó có chứng cứ không?

Theo cách làm quen thuộc của giới nghiên cứu, một nhận định chỉ đáng tin khi lần ngược được về nguồn. Vì vậy tôi bỏ qua mọi bài tóm tắt lặp đi lặp lại trên mạng và quay về gốc. Clifford Geertz cùng vợ là Hildred đặt chân đến một ngôi làng ở Bali năm 1958. Những tuần đầu, dân làng đối xử với hai người như thể họ không tồn tại. Rồi cảnh sát ập vào một buổi chọi gà bất hợp pháp, hai vợ chồng bỏ chạy cùng đám đông, và từ hôm sau họ được chào đón. Đây là chi tiết đáng giá, vì nó cho thấy chọi gà là thứ cả làng cùng giấu, cùng bảo vệ. Nhưng nó cũng nhắc một điều ít ai nói: toàn bộ lập luận xuất phát từ một ngôi làng, tức mẫu bằng một. Bạn nghe dõng dạc "người Bali nghĩ thế này", còn tôi nghe "dân một ngôi làng, năm 1958". Hay tôi nói sai?

Bốn hạng mục tôi chấm:

1. Nguồn gốc bài luận: ai viết, năm nào, in ở đâu.
2. Độ tin cậy của trang Wikipedia tóm tắt bài luận.
3. Khái niệm deep play gốc của Jeremy Bentham so với cách Geertz dùng.
4. Khả năng áp bài học vào đá gà Việt Nam, kể cả mặt pháp lý.

Ấn tượng đầu tiên: bối cảnh, luật chơi và hai tầng cược

Ấn tượng đầu tiên là bài luận nói về cược nhiều hơn tôi tưởng, nhưng không nói về tiền theo cách người chơi hay nghĩ. Geertz mô tả hai tầng cược chạy song song quanh sới. Tầng thứ nhất là cược trung tâm giữa hai chủ gà, luôn ở tỷ lệ ngang nhau, thường lớn và mang tính danh dự. Tầng thứ hai là cược phụ giữa khán giả, đặt ở nhiều tỷ lệ khác nhau, do đám đông tự dàn xếp bằng cử chỉ và tiếng hô. Theo mô tả của ông, trận có cược trung tâm càng lớn thì hai con gà càng được chọn cho cân sức, và cược phụ cũng dồn về mức ngang nhau. Nói cách khác, chỗ tiền chảy mạnh nhất lại là chỗ không ai có lợi thế để tính toán.

Chi tiết ngôn ngữ cũng đáng chú ý. Từ sabung trong tiếng Bali vừa chỉ con gà trống vừa mang nghĩa anh hùng, chiến binh, người đàn ông có bản lĩnh. Chủ gà vì thế không chỉ nuôi một con vật, họ đang đem một phần hình ảnh của mình ra sới. Thêm một chi tiết nền: chọi gà vốn bị chính quyền Indonesia hiện đại coi là mê tín, lạc hậu và cấm, nhưng vẫn sống dai dẳng trong làng. Cái bị cấm mà vẫn tồn tại thường là cái đang gánh một chức năng xã hội thật sự. Đó là điểm xuất phát để Geertz đọc chọi gà như một "văn bản" văn hóa.

Nếu bạn quan tâm đến phần giống gà và nguồn gốc, đây là chỗ để đi tiếp.

Tìm hiểu thêm

Bài luận đứng vững ở những điểm nào?

Bài luận đứng vững nhất ở ba điểm: cược lớn ở trận cân sức là chuyện địa vị chứ không phải chuyện tiền, con gà là phiên bản phóng đại của chủ nó, và cách đọc văn hóa như một văn bản cho phép giải thích một hành vi bị cấm mà vẫn tồn tại.

Điểm vững nhất là khái niệm deep play. Jeremy Bentham dùng cụm từ này để chỉ cuộc chơi mà mức cược cao đến nỗi tham gia là phi lý, vì thứ có thể thắng luôn mang lại ít thỏa mãn hơn thứ có thể mất. Geertz giữ lại logic đó rồi lật nó lên: người Bali không ngu, họ chỉ đang đặt cược thứ khác ngoài tiền. Khi hai chủ gà cùng tầm vóc đối đầu, cái bị đem ra đặt là thể diện trước cả làng. Tiền chỉ là đơn vị đo cho thể diện. Tôi từng thấy đúng điều này ở nhiều sới: người thua nặng nhất thường không đau vì tiền, họ đau vì có người chứng kiến. Chẳng lẽ không phải vậy sao?

Ba điểm bài luận giữ được sau khi tôi soi kỹ:

• Cược trung tâm ngang tiền cho thấy người chơi không săn lợi nhuận kỳ vọng mà săn vị thế.
• Việc chọn hai con gà cân sức làm trận đấu trở thành phép thử danh dự, không phải phép thử may rủi.
• Cách phân tích đi từ hành vi cụ thể ra ý nghĩa xã hội vẫn là mẫu mực cho cả nghiên cứu về đá gà Việt Nam. Bạn có thể xem thêm ở [Internal Link: lịch sử đá gà Việt Nam qua các thời kỳ].

Theo Wikipedia, Geertz là một trong những nhà nhân học có ảnh hưởng nhất thế kỷ 20, và trường phái nhân học diễn giải của ông bắt nguồn trực tiếp từ kiểu phân tích như bài luận này.

Phần hay nhất đã nói xong, nên đây là lúc sang phần cần tỉnh táo hơn. Đọc tiếp phần phân tích chi tiết hơn trên Luyện Gà Chọi.

Tìm hiểu thêm

Bài luận đổ vỡ ở đâu?

Bài luận đổ vỡ ở ba chỗ: nó dựa gần như hoàn toàn vào một ngôi làng, hầu như bỏ qua phụ nữ và tiếng nói của người trong cuộc, và đoạn nào cũng nghe thuyết phục đến mức người đọc quên hỏi bằng chứng đâu. Đó là điểm yếu của mọi văn bản viết quá hay.

Điểm đầu tiên nằm ngay ở trang Wikipedia mà hầu hết người ta đọc thay cho bản gốc. Trang này tự gắn cảnh báo bảo trì, trong đó có dòng: "This article relies excessively on references to primary sources." Cảnh báo được ghi vào tháng 5 năm 2024, cùng với một cảnh báo khác từ tháng 6 năm 2011 về việc thiếu trích dẫn. Nghĩa là nguồn tóm tắt phổ biến nhất của bài luận lại là nguồn yếu nhất về dẫn chứng. Ai cần trích dẫn nghiêm túc thì nên đọc bài luận trong The Interpretation of Cultures, không dựa vào trang Wikipedia về Deep Play. Điểm thứ hai là phạm vi: nhiều nhà nhân học sau này phê phán rằng Geertz coi một "văn bản" chung đại diện cho cả xã hội, trong khi sới gà chủ yếu là thế giới của đàn ông. Điểm thứ ba nằm ở phía chúng ta, người đọc.

Đây là phản biện trái chiều mà tôi sẵn sàng bảo vệ. Nhiều người đọc Deep Play xong rút ra: "vậy cược là hợp lý vì nó mang ý nghĩa xã hội". Sai. Chính Geertz chỉ ra rằng người chơi không tính kỳ vọng lợi nhuận, và đó đúng là lý do bài luận không thể dùng làm chiến lược cược. Ở trận cân sức nhất, nơi tiền đổ nhiều nhất, bạn không có lợi thế nào để khai thác. Ở Việt Nam, đánh bạc còn bị cấm theo Điều 321 Bộ luật Hình sự 2015, nên ý nghĩa văn hóa không phải tấm khiên pháp lý. Ai lấy bài luận để tự thuyết phục mình thì chỉ đang tự bán cho mình một lý do hay hơn bình thường. Hãy xem thêm góc nhìn pháp lý ở [Internal Link: luật trường gà và những điều người chơi cần biết].

Muốn tìm hiểu cách đọc nguồn tỉnh táo hơn, bạn có thể bắt đầu từ đây.

Tìm hiểu thêm

Tôi có dùng lại cách đọc này không?

Có, nhưng chỉ như một tấm kính để nhìn văn hóa, không phải bảng tính để đoán kèo. Tôi sẽ dùng lại Deep Play khi viết về lịch sử và nghi lễ đá gà, và sẽ không bao giờ dùng nó để biện minh cho một mức cược.

Đã thua đủ nhiều thì ai cũng rút ra một kết luận khó nghe: thứ ta tưởng là tính toán thường chỉ là cảm giác. Deep Play giải thích rất hay vì sao người ta đặt cược quá tay, và đó cũng là lý do tôi đọc nó như lời cảnh báo hơn là lời khuyên. Nếu bạn muốn dùng nó để làm nội dung, hãy bám vào ba điều: dẫn bản gốc thay vì bản tóm tắt, nói rõ phạm vi một ngôi làng năm 1958, và tách bạch hiểu một tục lệ với khuyến khích đánh cược. Phần còn lại, tức giống gà, kỹ thuật luyện, luật trường gà và lịch sử đá gà Việt Nam, là mảng mà Luyện Gà Chọi theo đuổi như một cẩm nang cho người hâm mộ. Hãy đọc cho biết, đừng đọc để thua. Chúng ta cùng chơi cho tỉnh, hay tôi nói sai? Muốn đi từ bài luận sang thực hành, xem [Internal Link: kỹ thuật luyện gà chọi cho người mới] và [Internal Link: cách chọn giống gà chọi].

Đã đến lúc bước tiếp từ lý thuyết sang cẩm nang đầy đủ của Luyện Gà Chọi.

Tìm hiểu thêm

Câu hỏi thường gặp

Q: Chọi gà Bali (tajen) là gì?

A: Tajen là hoạt động chọi gà truyền thống của người Bali, vừa gắn với nghi lễ vừa gắn với cá cược cộng đồng. Gà trống thường được gắn lưỡi thép nhỏ ở chân nên trận đấu rất ngắn và quyết liệt. Quanh sới có hai tầng cược: cược trung tâm giữa hai chủ gà và cược phụ giữa khán giả. Clifford Geertz là người đưa môn này vào nhân học hiện đại qua bài luận năm 1973.

Q: "Deep play" nghĩa là gì?

A: Deep play là kiểu chơi mà mức cược cao đến mức tham gia là bất hợp lý theo tính toán lợi hại thông thường. Khái niệm này bắt nguồn từ Jeremy Bentham, người cho rằng đó là cuộc chơi mà phần thua nặng hơn phần thắng về mặt thỏa mãn. Geertz mượn lại để chỉ ra rằng người Bali đặt cược nhiều nhất ở trận cân sức nhất vì lý do địa vị, chứ không vì kỳ vọng thắng tiền.

Q: Làm sao đọc Deep Play lần đầu mà không bị rối?

A: Hãy đọc theo ba lớp: bối cảnh, hai tầng cược, rồi kết luận về địa vị. Trước hết đọc phần Geertz bị cảnh sát đuổi cùng dân làng để hiểu vì sao ông được chấp nhận. Tiếp theo ghi lại sơ đồ cược trung tâm và cược phụ. Cuối cùng tự hỏi mỗi nhận định có bằng chứng gì. Bản gốc nằm trong The Interpretation of Cultures, còn trang Wikipedia chỉ nên dùng để định hướng.

Q: Chọi gà Bali khác đá gà Việt Nam thế nào?

A: Điểm khác lớn nhất là bối cảnh nghi lễ và cách giao đấu. Ở Bali, gà thường gắn lưỡi thép nên trận kết thúc nhanh, và chọi gà gắn với tục cúng tế cùng cấu trúc cược đặc trưng mà Geertz mô tả. Đá gà kiểu Việt thường nhấn vào đòn thế và sức bền của giống gà chọi qua nhiều hiệp, với hệ thống giống và kỹ thuật luyện riêng. Hai truyền thống chỉ giống nhau ở chỗ gà đại diện cho thể diện của chủ.

Q: Chọi gà ăn tiền có hợp pháp không?

A: Ở Việt Nam, cá cược ăn tiền khi đá gà bị cấm, vì đánh bạc và tổ chức đánh bạc là tội danh theo Điều 321 và Điều 322 Bộ luật Hình sự 2015. Ở Indonesia, Geertz mô tả chính quyền coi chọi gà cá cược là bất hợp pháp dù vẫn phổ biến ở làng quê. Vì quy định có thể thay đổi, hãy kiểm tra văn bản pháp luật hiện hành tại nơi bạn sống trước khi tham gia bất kỳ hoạt động nào.

Q: Đọc Deep Play có tốn tiền không?

A: Bạn có thể đọc tóm tắt miễn phí trên Wikipedia, còn bản gốc nằm trong sách The Interpretation of Cultures của Clifford Geertz (1973), thường có ở thư viện đại học. Giá sách thay đổi theo nhà bán và bản in. Nếu chỉ cần hiểu ý chính, hãy đọc tóm tắt trước, sau đó mượn sách để kiểm chứng những đoạn bạn muốn trích dẫn.